Voorgoed voorbij bestaat niet: intekenen tot 1 januari

Publicatie verwacht in mei 2018: Rob Smolders, Voorgoed voorbij bestaat niet. De briefwisseling tussen Sierk Schröder en Paul van Dongen, 240 pp., prijs incl. verzending tot 1 januari 2018 €29,50, daarna €34,50. Bestellen via: stichting@sierkschroeder.com of telefonisch: 071-364 54 69.

Dit boek is het resultaat van een wonderlijke samenloop van omstandigheden. Twee kunstenaars die elkaar ontmoetten door tussenkomst van Museum De Wieger, waar ik in 1993 als directeur was aangetreden, en die iets in elkaar herkenden. De jongste van de twee, Paul van Dongen, zag in de vijfenvijftig jaar oudere Schröder een leraar in meerdere betekenissen. Schröder, nog onverminderd productief als tekenaar van het menselijk naakt, zelfportretten en motieven uit de natuur, herkende in Van Dongen een enorme leergierigheid en de wil om de vorm te beheersen. Aanleiding voor de ontmoeting was de tentoonstelling  Het naakt in de Nederlandse schilderkunst van de twintigste eeuw (1994). (Zie ook mijn bijdrage van 14 oktober 2017.)

Wat begon met een eerste bezoek waarbij gezamenlijk werk werd bekeken, zou een hartelijk en vriendschappelijk contact blijven tot aan de dood van Schröder in 2002. In acht jaar wisselden zij bijna tweehonderd brieven uit, vaak vergezeld van foto’s, schetsjes, kopieën van tekeningen en knipsels.

De briefwisseling is compleet bewaard met alle bijlagen. Bij elkaar geeft die een levendig beeld van een tijd waarin de briefschrijvers bijna niet leken te passen, waarbij hun kijkervaring, belezenheid en volharding een meeslepend document oplevert. Door de correspondentie speelt de afwisseling van bespiegelingen over de dood (Schröder) en nieuw leven (de kinderen van Van Dongen). De brieven zijn licht geredigeerd en ontdaan van al te persoonlijke details. Het boek, dat rijkelijk zal worden geïllustreerd, vormt een dubbelportret van twee kunstenaars die elkaar uitdaagden alleen met het beste resultaat genoegen te nemen.

In deze brieven aan een veel jongere vakgenoot in wie hij veel vertrouwen stelde, is de stem van Sierk Schröder voortdurend hoorbaar. Bemoedigend, corrigerend, vragen stellend, alles gelardeerd met voorbeelden uit zijn lange loopbaan. Maar deze voorbeelden zijn geen anekdotes, geen faits divers om zijn gehoor te plezieren. Ze zijn allemaal het overdenken waard en bij elkaar zijn ze te beschouwen als een herijking van het kunstenaarschap. Schröder was daarin niet eenkennig, maar voor zichzelf wel principieel en vasthoudend. Een voorbeeld voor anderen, nog steeds, steeds meer.

Het materiaal vraagt om een verdieping van de gedachten over de figuratieve kunst na een eeuw van moderniteit en abstractie. Schröder vroeg Van Dongen meermaals om zijn ideeën uit te werken in een essay, maar verder dan een polemische briefwisseling met Riki Simons (in literair tijdschrift Maatstaf) kwam Van Dongen niet. Ik voel mij als kunsthistoricus, criticus en betrokkene aan de zijlijn die beide kunstenaars goed kent, geprikkeld om mijn visie op het onderwerp kunst, kwaliteit en vakmanschap op te schrijven. Dat gebeurt in vier hoofdstukken (de titels zijn steeds citaten uit de briefwisseling):

1 Wij zijn geen kunstenaars, we hopen het te wordenOver de briefwisseling tussen Sierk Schröder en Paul van Dongen.

2 Kwaliteit gaat nooit voorgoed voorbij. Over de collectievorming van moderne kunst in de Nederlandse musea en de vraag of er niet te eenzijdig naar het eigentijdse is gezocht in plaats van naar het beste.

3 De chaos is onmogelijk te beschrijven. In hoeverre is ‘moderne kunst’ wezenlijk anders dan de kunst uit vroeger eeuwen?

4 In een tekening kan alles. Een pleidooi voor het tekenonderwijs als de basis van het kunstenaarschap.

MUDAM, meer paleis dan museum

Musée d’Art Moderne Grand-Duc Jean (MUDAM), Luxemburg. Expositie Hard to Picture, A Tribute to Ad Reinhardt, t/m 21 januari 2018; expositie Su-Mei Tse, Nested, t/m 8 april 2018; expositie Flatland/Abstractions, Narratives #2, t/m 15 april 2018.

Su-Mei Tse, Gewisse Rahmenbedingungen, Villa Farnesina, 2015-2017, videoprojectie

Luxemburg dus. Het stedelijke museum voor kunst en geschiedenis moet je zoeken in de binnenstad (zie mijn bespreking van 29 oktober 2017), het museum voor hedendaagse kunst MUDAM is zo prominent tegen de helling van de Europese wijk gesitueerd dat je het met zijn grote glasoppervlakken al van verre ziet blinken. Ook van dichtbij straalt het een enorme modernistische monumentaliteit uit, kenmerkend voor het werk van architect I.M. Pei. Het gebouw blijkt te rusten op oude vestingwerken, in de zeventiende eeuw ontworpen door Vauban, waarmee de omtrekvorm en de omringende droogstaande gracht zijn verklaard. De locatie is goed gekozen met het oog op maximale zichtbaarheid. Het vermoeden dat het uitzicht van binnen over de stad even schitterend zal zijn, wordt niet bewaarheid. De bezoeker wordt vanuit de entree direct de grote en hoge hal in geleid waar het schuin aflopende glazen dak vooral de zon vrij toegang biedt. Van het stedelijke silhouet is er niet veel te zien. Misschien onbedoeld trekt het metalen raster dat het enorme glazen dak draagt nu alle aandacht, ook door de drukke schaduwpartijen die het geeft.

Pei heeft gespeeld met de relatie binnen en buiten. Dat levert een paar spannende plekken op, rond de trappen en in zalen met een onverwacht uitzicht op de omgeving. Maar hij is zo opgegaan in zijn tangram-achtig schuiven met recht- en driehoeken dat het hele gebouw een sculpturale puzzel is geworden vol slimme en fraaie details. Gaandeweg tijdens mijn bezoek kwam ik tot het besef dat ik – liefhebber van moderne architectuur als ik ben – toch in een museum soms wil kunnen vergeten waar ik me bevind. Hier is dat onmogelijk. Elke vierkante meter draagt het stempel van de bouwmeester. Op andere plaatsen waar de keuze voor een opvallend exterieur bij voorbaat vaststond – het Groninger Museum en zelfs het Guggenheim Bilbao – hoefde de functionaliteit van de binnenruimtes er niet onder te lijden. Museumzalen wil je tegenkomen in series en ze moeten een zekere eenvormigheid hebben om het museum niet te hinderen bij het vertellen van een verhaal. Dat is wat in het oude Van Abbe is verstoord en in het nieuwe niet eens geprobeerd te bereiken.

MUDAM is meer ontworpen als een paleis dan als museum. Zou je het inrichten met meubels, tapijten, spiegels en staatsieportretten, dan zou de groothertog die er zijn naam aan heeft geleend er gerieflijk kunnen wonen, gasten ontvangen en bals organiseren. Nu is het de museumstaf die er met wisselende presentaties het gevoel moet overdragen dat dit huis een thuis kan zijn. Ligt het aan mij dat ik bijna alles wat er hangt en staat als een vorm van design ga beschouwen? Het zal misschien geen opzet zijn geweest bij twee exposities die er nu lopen, en toch bekruipt mij het gevoel dat het gebouw het type kunst dicteert dat er getoond wordt.

Het werk van de Luxemburgse Su-Mei Tse is vaak een knipoog naar Aziatische kunstvoorwerpen en dito toepassingen, waartoe in China en Japan, zoals bekend, ook stenen, boomwortels en tuinen worden gerekend. Tegelijk kom je er veel speelse invallen tegen die mij doen denken aan Ger van Elk, zowel in zijn kunsthistorische referenties als in de veelzijdigheid en lichtvoetigheid van de materiaalkeuze. Het spelen met oppervlaktestructuren in natuur en kunst, met taal, met beweging en spiegeling, met ingrepen in een foto en het exposeren van aardappels met uitlopers, het is de mengvorm van arte povera en conceptuele kunst die we kennen van veertig jaar geleden, zij het dat Tse zich verre houdt van de banaliteit die er destijds mee verbonden was. Wat toen een vette knipoog mocht zijn, is bij haar opgepoetst tot een object dat eerbied en contemplatie afdwingt.

Van de tentoonstelling Flatland/Abstractions, Narratives #2 kan ik niet anders zeggen dan dat het een keurige uitstalling is van allemaal mooie dingen in mooie zalen. Het gaat over vormen van abstractie in de kunst van dit moment, er zitten bekende en (voor mij) onbekende namen in, alles heeft zijn plaats gekregen, ruimtelijk of aan de wand, het is fraai belicht, wat zou je hierop tegen kunnen hebben? Dat het in deze samenstelling en bij dit type beeldrijm over vorm gaat en daarmee oude vooroordelen over nonfiguratieve kunst bevestigt, vind ik toch een minpunt. Hetzelfde geldt voor de keuze voor grote formaten die veel subtiliteit uitbant en het vermoeden staaft dat de kunst wordt uitgezocht om de beschikbare ruimte te vullen.

In de kelder is een kleinere presentatie rond de cartoons en comics die Ad Reinhardt in de jaren veertig en vijftig maakte voor kranten en tijdschriften. Het moet een eerbetoon aan de onbekende Reinhardt zijn, de kritische waarnemer van zijn tijd die dadaïstische en constructivistische collagetechnieken inzette om het publiek wakker te schudden. Met de uitnodiging aan maatschappijkritische kunstenaars van nu om werk te maken dat aanhaakt bij dat van Reinhardt wordt de laatste niet zozeer directe invloed, maar wel een voorbeeldfunctie toegedicht. Hier gebeurt iets vergelijkbaars als eerder dit jaar met Masereel in het museum in Oostende (besproken op 10 september 2017). Het zijn allebei uitingen van een voorlopig tamelijk machteloos verlangen een traditie in het leven te roepen van kunstenaars die niet aan de zijlijn willen staan, die hun verbeelding ook als een wapen zien, als kanttekening of een vlammend protest. Ik geloof wel dat die traditie bestaat, maar de musea slagen er vooralsnog niet in haar scherp in beeld te brengen. Reinhardt komt er minder voor in aanmerking dan Masereel. Op mij komen zijn cartoons gedateerd en tamelijk braaf over, en dan gaan ze ook nog vaak over het schokeffect van een Kandinsky of een Picasso. In de salons van het museum in Luxemburg missen ze zelfs het laatste restje venijn. De kunstenaars van nu blijven steken in het ontwerpen van behang, ingenieuze vitrines en videodingetjes. Dit is kunst van nette mensen voor nette mensen en niet wat een goede prent hoort te zijn: een vuistslag in je gezicht.

Matthijs de schilder

Tentoonstelling: Matthijs Maris, t/m 7 januari 2018 in het Rijksmuseum Amsterdam.

Matthijs Maris, De vlinders, 1874

Matthijs Maris is een echte sfeermaker. Kijk naar zijn duistere, omfloerste en broeierige voorstellingen waaruit een vroom geloof spreekt in een droomwereld, of naar zijn kluizenaarsbestaan vol tegenwerking en onvervuld idealisme. Al honderd jaar lang (hij leefde van 1839 tot 1917) spreken levensbeschrijvingen over zijn aanvankelijke afwijzing aan de Haagse kunstacademie, zijn botsingen met de kritiek en de kunsthandel, zijn onwil om nog voor ‘de markt’ te schilderen, zijn eenzelvige en onwillige leven in een verwaarloosd huisje in een Londense volksbuurt waar hij toch de leeftijd van achtenzeventig haalde. Dat spreekt tot de verbeelding. ‘Thijs Maris dwaalt; maar [mijn mening is] dat zijne dwaling schooner is en hem hooger heeft gevoerd, dan wie ook gekomen is van al degenen, die sinds de Renaissance zich op het pad bewogen, dat naar de Waarheid leidt.’ Dat schreef Lodewijk van Deyssel al in 1895 met de hem kenmerkende overdrijving, nadat hij samen met Jan Toorop een bezoek had gebracht aan ‘het uiterst armelijk kamertje, dat zijn atelier is, – maar dat, – is ‘et niet, – nog mooyer is dan een der delicieuse kapelletjes in de Westminster Abbey.’

Hoe komt de meest timide telg van het kunstenaarsgeslacht Maris aan deze bijzondere faam die hem nu een overzichtstentoonstelling in het Rijksmuseum en twee wetenschappelijke publicaties oplevert? De presentatie blijft helemaal in de stemming van Maris’ late werk: in grote zalen met donkere wandbekleding zijn de schilderijen en tekeningen in spaarzaam licht gevangen. De bezoeker kan hier dwalen als bevond hij zich in een spookslot in een bekend sprookjespark. En net als in veel sprookjes is de hoofdpersoon meestal een schone maagd en schrijft haar rol voor dat zij mooi is en zwijgt. Bij alle studie en commentaar die inmiddels voorhanden zijn is het des te wonderlijker dat je bepaalde observaties, waarvoor generlei studie nodig is, nergens tegenkomt.

Matthijs Maris is een schilder van jonge meisjes. Zeker heeft hij ook het silhouet van Lausanne geschilderd en een ophaalbrug in Amsterdam, maar stadsgezichten vervaardigde hij uitsluitend op bestelling van de handel. Als hij zijn voorkeur mocht volgen verscheen het lieve gezichtje van een meisje op het doek in de gedaante van een prinses, een keukenmeid, een spinster, een bosnimf, een slaapster met vlinders rond het hoofd of een in de nevel oplossende figuur met als bijschrift Extase. Er schuilt een hunkering in deze straf volgehouden thematiek, een ook alweer onvervuld verlangen want de schilder had nooit een vaste relatie met een vrouw en zover ik heb kunnen nalezen bezocht hij ze ook niet voor de duur van een dag of een uur. De meisjes van Maris zijn de uitdrukking van het verlangen zelf dat niet door reëel contact kon worden vervangen, evenmin als zijn verlangen schilder te zijn met commercieel succes kon worden gecompenseerd.

Ik vind het opmerkelijk dat de optelsom van tegenslagen in Maris’ leven nooit wordt herleid tot zijn eigen persoonlijkheid, terwijl de aanwijzingen daarvoor overvloedig zijn. Hij ‘kreeg veel kritiek te verduren’, kwam in Parijs ‘door oorlog en commune nauwelijks aan schilderen toe.’ ‘Zag zich genoodzaakt om schilderijen te vervaardigen die beantwoordden aan de smaak van de kunsthandelaren.’ De citaten komen uit de Rijksmuseumcatalogus Poëzie der werkelijkheid uit 2000 en ze zijn representatief voor de toon die kunsthistorici kiezen als het over Matthijs Maris gaat.

Ik geloof er niet in dat de omstandigheden speciaal hem dwars hebben gezeten. Hij was het zelf. Matthijs Maris weigerde consequent het leven te aanvaarden. Van de wieg tot aan de dood heeft hij zich laten verzorgen, altijd was er wel iemand die hem vergezelde op zijn reizen, hem in huis nam, een toelage bezorgde en een potje voor hem kookte. Toen hij alleen kwam te staan verzorgde hij zichzelf niet meer, ging de deur niet meer uit en werd een zonderling. Schilderijen verkopen beschouwde hij als een bezoedeling van zijn ideaal en daarom gaf hij zijn doeken net zo lief weg aan wie hem nabij was. Hij deed lang over iedere voorstelling en had tenslotte nog amper een reden om ze af te maken.

Het meest rake portret dat iemand van hem in woorden heeft gegeven kwam van Isabella Angus, de echtgenote van zijn beschermheer, die schreef: ’Thijs was always ten years old.’  Een prepuberaal kind dat niet op wilde groeien, een voorloper van Oscar Matzerath uit Die Blechtrommel. Dat kind heeft zich een leven lang vastgeklampt aan de droom van een levensgezel, een meisje dat alleen maar meisje hoefde te zijn en bij hem moest blijven. De trouw aan die wensdroom heeft Maris doen  vereenzamen. Zijn bereidheid daarmee te leven heeft hem buitendien de bewondering opgeleverd van menig kunstenaar en schrijver. Het stuk dat Van Deyssel over hem schreef drukt niets anders uit dan verlegenheid met de situatie. Van Deyssel had naar het bezoek uitgezien omdat het ‘een diep verlangen scheen te vervullen, dat met mijn eigen gemoedsleven naauw verbonden was.’ Maar in plaats van een bekentenis over zijn eigen kinderlijke aard, volgde een haastig excuus: ‘Maar ach, ik had te zeer verlangd en was te zeer gespannen en te touristisch gestemd. Het komt mij voor dat ik naauwlijks besef had van het ontwijdende en belachelijke van mijn min of meer restauratiebezoeker-achtig lichaam in min of meer waereldsche reisklederen.’

Precies zo voelt de hedendaagse bezoeker zich in de schemerige laat-negentiende-eeuwse burcht die wij Rijksmuseum noemen. Hier wordt een door en door romantisch beeld van het kunstenaarschap opgediend, niet voor niets gepland in de maanden waarin wij ons vermaken met een jutezak vol eenvoudige cadeaus of een door kinderstemmen gezongen lied bij een verlichte boom. Is ‘et niet? Bepaald ontnuchterend is het dan te zien dat de zaalteksten zijn verzorgd door de restauratie-afdeling (ik doel op een andere restauratie dan Van Deyssel) en spreken over droge verflagen en details die ooit te zien moeten zijn geweest en nu niet meer en al helemaal niet in het donker. Daar is de begeestering niet volledig doorgedrongen.

‘De lucht was zeer grijs en wat was het venster stoffig.’

Hans Hofmann en Fernand Léger

Tentoonstellingen: Hans Hofmann, Creation in Form and Color, t/m 14 januari 2018 in Musée National d’Histoire et d’Art, Luxemburg, en Fernand Léger, Le beau est partout, tot 31 oktober 2017 in Centre Pompidou Metz en van 9 februari t/m 3 juni 2018 in Palais des Beaux Arts, Brussel.  

Fernand Leger, Les Disques, 1918

Ik ging naar Metz om Léger te zien en stopte onderweg in Luxemburg. Over het museum voor moderne kunst MUDAM zou veel te zeggen zijn, maar dat wil ik uitstellen omdat ik na mijn bezoek daar in de binnenstad het Nationaal Museum voor Geschiedenis en Kunst passeerde waar een tentoonstelling loopt van Hans Hofmann. Het kunstenaarschap van Hofmann staat in de schaduw van zijn faam als de stichter van een kunstopleiding, eerst in München en na zijn vertrek naar de Verenigde Staten in New York. In Amerika geldt hij als de grondlegger van het abstract-expressionisme door een combinatie van zijn eigen werk, zijn kunstopvatting en de invloed die ervan uitging op kunstenaars en critici.

Ik stond verbaasd over zijn werk. Het kostte me even tijd om te wennen aan het nonchalante, het onaffe, het werken op goed geluk. Maar hoe langer ik er rond liep, hoe beter alles op zijn plaats viel. Met het verstrijken van de jaren – de expositie is chronologisch ingericht – kwamen ook de bijzondere kwaliteiten van het late werk in beeld, geschilderd na het tachtigste levensjaar. Het vroege werk, van voor 1935, is helemaal afwezig. Hofmann lijkt veel meegekregen te hebben van Kandinsky, hij werd bekend met drukke composities waarin een ternauwernood herkenbare vloeiende lijntekening wordt bedekt door een werveling van kleurvlakjes en vlakken. In de oorlogsjaren trad een vereenvoudiging op en deden elementen hun intrede die doen denken aan Miró. Vaak lijkt zijn manier van werken ook vooruit te lopen op jongere schilders als Asger Jorn, Jackson Pollock, in zijn late werk zelfs Per Kirkeby. Hofmann sprak over zijn werk als ‘ruimtelijke constellaties waarvan het ritme voor mij een diepe psychologische, en een diepe mystieke en poëtische betekenis heeft.’ Hij lijkt wars van kleurenharmonie en combineert het spontane gebaar met scherp gekaderde monochrome rechthoeken en driehoeken die nooit gelijkmatig zijn ingeschilderd. In deze gestolde wanorde blijkt toch steeds een geheimzinnige orde te heersen.

Hofmann heeft altijd benadrukt dat de natuur zijn inspiratiebron was. Opvallend afwezig in zijn werk is de menselijke figuur. Meer en meer zijn het indrukken van momenten op de dag, seizoenen en stemmingen. Het beste doek in de tentoonstelling is voor mij Nocturnal Splendor (Nachtelijke pracht) uit 1963.

Hans Hofmann, Nocturnal Splendor, 1963

In de omschrijving ruimtelijke, ritmische constellaties zit een verwantschap met Fernand Léger. Zij waren even oud (Hofmann is van 1880, Léger van 1881), brachten beiden hun vormende jaren door in Parijs en zij hadden ook allebei een sterk didactische inslag die zij in een kunstopleiding in de praktijk brachten. De zichtbare realiteit moest voor hen in elk schilderij aanwezig blijven. Maar Léger gaf daar op een andere manier vorm aan. Hij bezat veel meer pioniersgeest dan zijn Duitse vakgenoot: de manier van een compositie opbouwen in een variatie aan kleurvlakken in Hofmanns The Awakening uit 1947 doet denken aan Légers La Ville uit 1919. Het ontwerp voor een muurschildering in Chimbote (Peru) uit 1950 heeft dezelfde kracht als een soortgelijk ontwerp van Léger dat van 1924 dateert. Geen kwestie van namaak, maar van late bloei.

Push and pull, het afwisselen van trekkende en duwende krachten, stond centraal in de didactiek van Hofmann. Dat raakt aan de essentie van het werk van Léger, op wiens werk ik mij lange tijd verkeken heb omdat ik me blind staarde op de schematische figuratie. Ik ben gaan zien waar het in zijn oeuvre werkelijk (en letterlijk) om draait toen ik eens in het museum voor moderne kunst van de stad Parijs van veraf het monumentale Les Disques uit 1918 zag – nog steeds voor mij zijn beste werk, helaas niet in Metz te zien. Alles beweegt, alle vormen afzonderlijk zijn vlak maar het geheel is op een moeilijk te doorgronden manier ruimtelijk. Ruimtelijkheid is een sleutelwoord bij Léger. Op de enorme serie kegelvormige stapelingen uit de jaren van de Eerste Wereldoorlog (ze heten L’escalier, Contraste de formes of nog anders) raak ik niet uitgekeken. Ook het doek La partie de cartes uit het Kröller-Müller Museum hoort bij die reeks, het blijkt desastreus schoongemaakt waardoor het wit in de compositie pijn doet aan je ogen. Dat is des te ernstiger als je bedenkt dat Léger altijd een zekere tonaliteit nastreefde, door kleurverloop, door tinten te mengen tot een opaak oppervlak, door aangrenzende kleurvlakken elkaar net niet te laten raken, en door contouren te verzachten zodat alles op het doek op een onbestemde manier zweeft.

Hoe dicht Léger ook bij de herkenbare werkelijkheid bleef, altijd wist hij de zwaartekracht op te heffen en de dingen een vanzelfsprekende raadselachtigheid te verlenen. In een voorstudie voor het monumentale doek Les Constructeurs uit 1950 heeft hij de staalconstructie in aanbouw op een woestijnachtige bodem geplaatst. Bij de uitvoering van de definitieve versie heeft hij zijn fout gecorrigeerd, daar is zelfs onder de onderste balk nog een streep blauwe lucht te zien. Er zijn  ladders, touwen en hijskranen, de bouwers bevinden zich meer boven dan naast elkaar en tussen hen in zweven wolken. Een dynamische compositie komt los van het aardoppervlak en is op zijn kop even sterk als rechtop. Nog een overeenkomst met het werk van Hans Hofmann. Maar dynamiek kent veel verscheidenheid: van de twee was Léger de schepper van een stabiele orde, Hofmann van een wankel en onverklaarbaar evenwicht.

Schuimt en kan niet krassen

Artikel: Rutger Pontzen, Waar vind je zo’n gigantische hoeveelheid maatschappelijke geëngageerde kunst? In het Stedelijk van Beatrix Ruf in Amsterdam, in De Volkskrant, 29 september 2017

Zanele Muholi, Bester IV, Mayotte, 2015

In de laatste beschouwing die Rutger Pontzen wijdde aan het beleid van Beatrix Ruf in het Stedelijk Museum (zonder te weten dat ze enkele dagen later zou opstappen), schreef hij: ‘De kunstwereld heeft sinds een paar jaar de nooddruftige medemens ontdekt.’  Je zou het voor een scherpe analyse van Rufs positie kunnen houden. Nooddruftig betekent immers: zelfs het onontbeerlijkste missende, en we weten inmiddels dat Ruf het ethische kompas miste dat voor haar functie in een met publiek geld gefinancierd museum onontbeerlijk is. Maar het was niet geestelijke armoede waarop hij doelde. Ook niet materiële trouwens. In de entreehal van het museum staan geen collectebussen van het Leger des Heils en evenmin wordt er kleding ingezameld voor wie zich die luxe niet kan veroorloven. Pontzen is de ontdekking van de nooddruftige medemens op het spoor gekomen in een aantal recente tentoonstellingen.

Mij kwam het niet bekend voor. Ik ben een regelmatige bezoeker van het museum en het onderwerp was me in woord noch in beeld opgevallen. Pontzen noemt de foto’s van Zanele Muholi, de installatie The Crossing van Carlos Motta en de expositie Ik ben een geboren buitenlander. Er gaat nog steeds geen belletje rinkelen. Nooddruftige medemens? Waar gaat dit over?

De kop van het Volkskrant-artikel spreekt over een ‘gigantische hoeveelheid maatschappelijke geëngageerde kunst’, in de eerste alinea’s wordt verwezen naar vijf exposities gewijd aan ‘het migratieonderwerp’. Halverwege het stuk zijn we afgedwaald naar ‘maatschappelijke onderwerpen met een problematische, morele component’. Het besluit met: ‘…toont het Stedelijk wat er in de wereld gaande is en waar mogelijkerwijs de oplossing ligt.’

Wat er in de wereld gaande is = moreel en problematisch = migratie = nooddruftige medemens. Ik heb lang gedacht dat het kijken naar kunst je wereld groter maakt, maar het kan dus evengoed tot onherstelbare blikvernauwing leiden. Als dit is wat Pontzen heeft geleerd van vijf exposities, dan zou de Volkskrant kunnen overwegen hem nog slechts eenmaal per jaar een beknopte samenvatting te laten geven van de programma’s van de grote musea. Alleen de belofte dat de bezoeker er kan vinden waar de oplossing ligt, kan hij beter achterwege laten. Hij memoreert een uitspraak van Ruf dat het museum ‘een politieke ruimte’ moet zijn, maar de grootste overeenkomst met de politiek lijkt mij te liggen in het feit dat zij daar de oplossing voor alles wat er moreel & problematisch is ook niet weten.

Alles wat Rutger Pontzen schrijft is een aaneenrijging van cliché’s (kunnen we ook eens ophouden met Willem Sandberg ‘legendarisch’ te noemen?) die leidt tot een mismoedig makende spraakverwarring. Ik prent mezelf in dat Pontzen al die aandacht niet waard is. Maar het programma van het Stedelijk is dat wel, en wat de landelijke dagbladen daarover rapporteren beïnvloedt de beeldvorming bij een breed publiek. Het beeld dat Pontzen wil schetsen is dat van een museum dat esthetiek heeft ingeruild voor engagement. Je zou willen dat hij het zo eenvoudig kon zeggen. Bij hem heet het dat vroeger ‘de artistieke waarde prevaleerde boven de inhoudelijke’. Dat bedoel ik. Wat staat daar nou weer? Er is geen artistieke waarde los van een inhoudelijke. En zonder inhoud geen artistieke. Het is dit bellen blazen met woorden waar je als lezer gek van wordt. Ik voel meestal direct dat er aan de redenering iets niet klopt, maar het ontrafelen waar de denkfout ligt is vaak nog een hele klus.

De veronderstelling is dat er kunst is die opvalt door esthetische kwaliteiten, die Pontzen ook wel artistiek noemt, en kunst die maatschappelijke problemen aan de orde stelt die dan inhoudelijk of geëngageerd zou zijn. Over Ruf staat er: ‘Esthetiek en stijl lijken aan haar aandacht (en interesse) voorbij te gaan.’ Ik ben er blij om dat hij dit schrijft, want dit is een controleerbare stelling. Alles wat ervoor nodig is is een goed stel ogen (en hersens, maar dan overvraag ik misschien). Vergeet wie je bent en wat je hebt gestudeerd en stap onbevooroordeeld het Stedelijk Museum binnen. Loop een route, het maakt niet uit welke, bekijk alles of een deel van wat er wordt geëxposeerd en vat in twee woorden samen wat je indruk is. Het zou mij niet verbazen als dan de woorden esthetiek en stijl vallen. Het kan je niet ontgaan, binnen de oeuvres van de exposanten die zeer uiteenlopend zijn en in de wijze van presenteren, dat dit museum een tempel is voor de esthetica en de verfijnde smaak. Dat is geen verwijt, het is een constatering. Het museum is sinds Sandberg veel perfectionistischer geworden in elk detail, al is het mogelijk dat het oog van Sandberg bij het inrichten van een expositie legendarischer was. Waar het mij om gaat is dat als je dit al niet meer ziet, je niet de juiste persoon bent om esthetiek af te wegen tegen ‘inhoud’.

Is er dus niets veranderd in de kunst en het Stedelijk? Jawel. Er wordt inderdaad veel meer kunst getoond die is geïnspireerd op actuele maatschappelijke thema’s. Die geëngageerd is, dus blijk geeft van betrokkenheid bij kwesties, scheefstanden, misstanden misschien. Maar engagement is niet hetzelfde als onrecht aan de kaak stellen of er zelfs een oplossing voor aangeven. Het engagement van de kunstenaar is altijd persoonlijk. Het gaat nooit over ‘de nooddruftige medemens’ maar over de persoon die het werk maakt, over diens afkomst, sociale kring, fascinaties, obsessies, misschien ook boosheid. Ik voel me dikwijls ongemakkelijk bij de ver doorgevoerde esthetica waarin die betrokkenheid zich uit – zie de schitterende zwartwitcomposities en de zorgvuldige maskerade bij Muholi. Schoonheid had vanouds de kracht dat ze troost gaf, en wat me hier het meeste troost is het feit dat woede kan worden gekanaliseerd in a thing of beauty. Tegelijk besef ik dat het die schoonheid is die mij naar de keel vliegt, en niet de lijst van vermoorde en verkrachte Zuid-Afrikaanse vrouwen waar Rutger Pontzen zo van onder de indruk was.

De conclusie van het Volkskrant-orakel dat het museum door de nadruk op geëngageerde kunst ‘afscheid heeft genomen van haar rol als artistiek centrum’, is net als de rest van zijn stuk nergens op gebaseerd. Zeepbellen, schuim. Jawel, de thematiek in de genoemde tentoonstellingen is eenzijdig en modieus. Maar er zijn meer krachten werkzaam in het presentatiebeleid en als geheel is het programma veelzijdig en wekt het nieuwsgierigheid. Wat zeker anders is dan in de tijd van Sandberg en De Wilde is dat er een beeld van de moderne kunstgeschiedenis dat onaantastbaar leek, is opengebroken. Dat geeft onrust en onzekerheid, wat in een museum voor hedendaagse kunst geen slechte verschijnselen zijn. Ik ben het eigenlijk wel met de zojuist vertrokken directeur eens dat het museum een politieke ruimte is. Niet om er politiek te bedrijven, maar om er asiel te verlenen aan de vrijheid van geest die op veel andere plaatsen niet meer wordt getolereerd.

Tekenen naar de natuur

Openingswoord bij de tentoonstelling Sierk Schröder, Naar de natuur, in Boomkwekerijmuseum Boskoop, t/m 19 november 2017.

Dit is een mooie gelegenheid om terug te kijken op mijn kennismaking met Sierk Schröder, in 1993. Ik had voor Museum De Wieger een tentoonstelling gemaakt over het naakt in de Nederlandse schilderkunst, met daarin ook pasteltekeningen van Schröder en hij nodigde mij en de kunstenaar Paul van Dongen, met wie ik samenwerkte, uit om kennis met hem te maken. Schröder werd 90 in dat jaar. Die leeftijd heeft het gesprek tussen ons niet in de weg gestaan. Schröder wilde graag een tekeningententoonstelling met ons maken, waardoor we een tijdlang intensief contact onderhielden. Ik heb er niet alleen veel plezier aan beleefd, maar ook veel van hem geleerd.

Nog vruchtbaarder dan voor mij was het contact voor Paul van Dongen, destijds een jonge, zoekende kunstenaar die niets liever wilde dan zich volledig toeleggen op het tekenen naar de waarneming. In kringen van de moderne kunst lag dat moeilijk, maar Sierk was een geweldige inspiratie voor Paul om door te gaan op het gekozen pad. Veel later, na de dood van Sierk Schröder, kreeg ik de briefwisseling onder ogen die zij beiden jarenlang hadden gevoerd. Die zette me ertoe aan me nog verder te verdiepen in de relatie tussen werken naar de realiteit, de academische kunstopleiding en de neiging van kunstenaars en kenners in de twintigste eeuw af te rekenen met alles wat riekte naar traditie.

Sierk Schröder bevestigde mijn instinctieve vermoeden dat die afrekening met de begrippen oefening en traditie niet juist kon zijn. Het tekenen, kijken en altijd blijven oefenen was niet alleen een volstrekt onschadelijke bezigheid, het hield ook een totaal andere houding in ten opzichte van de wereld om ons heen. Meer bescheiden aan de ene kant, maar wonderlijk genoeg ook ambitieuzer. De uitspraak van Schröder: Wij zijn geen kunstenaar, we hopen het te worden, zegt alles. Je kunt je eigen faam niet bepalen, die moet erkend worden door anderen. Die verdien je op basis van wat je zelf hebt gepresteerd. Kunstenaar is een eretitel, niet een etiket dat je jezelf opplakt.

Deze houding, tegen de valse pretenties en voor het eigen kunnen, is betekenisvol in deze tijd en zal het blijven in de toekomst. Er is een voortdurend debat gaande over hoe we het onderwijs moeten inrichten, hoe wij ons teweer kunnen stellen tegen de overdaad aan informatie die op ons af komt, hoe we voeling kunnen houden met de wereld waarop we leven en het voedsel dat we eten. Over tolerantie, aandacht voor elkaar, kennisverwerving en de waarde van creativiteit en kunst. Na de Tweede Wereldoorlog, toen creativiteit werd aangeprezen als een wondermiddel en tegelijk de hogere kunst werd afgedaan als elitair, was het de Engelse kunstpedagoog Herbert Read die waarschuwde voor wat toen vervreemding werd genoemd. De mens vervreemdde – en vervreemdt nog steeds – van zijn omgeving. Technologie en schaalvergroting maken ons tot onbeduidende radertjes in een onbegrijpelijke machine. Read adviseerde het tekenonderwijs een belangrijke plaats te geven op alle schooltypen. Het belang daarvan achtte hij zo hoog dat niet alleen het individuele geluk van mensen ervan af kon hangen, maar ook het voortbestaan van de democratie. Wij kunnen de samenleving alleen op een goede manier bestieren als we er grip op hebben.

Herbert Read was bang dat de mens ongevoelig zou worden voor schoonheid, waarmee een belangrijke kwaliteit van het leven verloren zou gaan. Dat lijkt nu inderdaad op veel plaatsen te gebeuren. Om het te herstellen is aandacht nodig, educatie, maar ook handwerk. Schrijven en tekenen met de hand.

Een tekening is geen medicijn voor maatschappelijke kwalen. Toch ben ik door Sierk Schröder gaan begrijpen wat de relatie is tussen het kijken naar de natuur, proberen die met eigen hand weer te geven, en de positie van de mens in de wereld. Kunnen tekenen is het begrijpen van de vorm, heeft Schröder vaak gezegd. En het tekenen naar de waarneming is de basis van alle kunst.

Door mijn studie van het tekenonderwijs kwam ik zelf tot de conclusie dat wie kan tekenen zich beter redt als kunstenaar dan wie het niet kan. De tekenaar heeft een beter besef van de weg die afgelegd moet worden tussen idee en voltooid werk, zijn werk is minder afhankelijk van het toeval en de kwaliteit ervan is beter te bediscussiëren.

Tegenstanders van de studie naar de natuur – het is al vreemd dat je daar zo fel op tegen kunt zijn – spreken denigrerend over geestdodend kopiëren. Als je dat hoort weet je dat zo iemand nooit een potlood in handen heeft gehad en nooit goed om zich heen heeft gekeken. Er schuilt een grote meerwaarde in tekenonderwijs waarbij niet originaliteit voorop staat, maar alle deelnemers in eerste instantie juist hetzelfde doen. Het leert hen de basisvaardigheden van kijken en tekenen, het leert hen nieuwsgierig en ambitieus te zijn en de wereld te begrijpen. Het leert hen bovendien dat je altijd nuttig bezig kunt zijn, ook als je geen opdracht hebt, geen commercieel doel, zelfs als je geen ideeën hebt of geen zin. Een stukje papier en een potlood en je bent op weg.

In de briefwisseling tussen Schröder en Van Dongen was de jongste, Van Dongen, de pessimist, en Schröder de optimist. Jazeker, schreef hij, zelfs Bach was ooit vergeten, maar voorgoed voorbij bestaat niet. Wat werkelijk van waarde is, zal levend blijven. En zie, in het Rijksmuseum word je tegenwoordig aangemoedigd op zaal te tekenen. Het tekenen is populair, is het niet bij beroepskunstenaars dan toch zeker in brede lagen van de bevolking. Ieder die het probeert zal eerst ervaren hoe moeilijk het is en dan de fascinatie ontdekken die de natuur altijd op zal roepen. Die fascinatie geeft zich bloot in elke tekening van Sierk Schröder die we nu gaan bekijken.

Roosengeur en mannenschijn

Tentoonstelling: Maria Roosen, Vuur, t/m 7 januari 2018 in Kunsthal Kade, Amersfoort. 

Maria Roosen, Broom Rainbow, 2014, glas en bezem

Just what is it that makes Maria Roosen’s art so different, so appealing? De vraag, hier geparafraseerd naar de titel van Richard Hamiltons befaamde fotocollage uit 1956, dringt zich op na het zien van haar tentoonstelling in Kunsthal Kade. Different is haar werk omdat het niet gewoon beeldhouwkunst wil zijn, appealing is het omdat Maria Roosen zo is. Zij kan bijna niet anders dan dingen omarmen en dat levert voorwerpen op die ergens bij willen horen. Die bezeten willen worden door iemand, omarmd, bewonderd of aanbeden.

Dat is allemaal nog erg cryptisch, maar ik zoek naar een manier om het werk te benaderen. Roosen is onmiskenbaar een beeldhouwer in een lange traditie, maar de dingen die ze maakt kunnen bijna niet gepresenteerd worden zonder de hulp van een muur, een meubelstuk, het plafond of een vitrine. Een beeld dat zelf kan staan of aan een eenvoudige, functionele sokkel genoeg heeft, zul je bij haar moeilijk vinden. Geef haar een ruimte en ze begint die in te richten als een huis. In plaats van sokkels gebruikt ze in Amersfoort gestileerde meubelstukken van mdf-plaat, een dressoir, een wandkastje, een vleugel. In het geval van Chesterfield uit 1995 draagt een klassieke fauteuil twee glazen flesvormen. Altijd is er die associatie met gebruiksvoorwerpen – een bezem, een gootsteenontstopper, een melkkan, een sieraad of een tafelkleed. En als ze lichaamsvormen als uitgangspunt neemt – lullen, borsten, ogen, zaadcellen – dan maakt ze er huiselijke accessoires van, intiem in de zin van vertrouwd, fijn om te hebben. Mooi, niet per se opwindend.

Vuur heet haar tentoonstelling in Kade. Het is een verwijzing naar de kracht die glas laat smelten waarna glasblazers op aanwijzing van de kunstenaar de meest wonderlijke vormen laten ontstaan. Niet materiaal (glas) of resultaat (kunst), maar energie. Metaforisch staat dat vuur natuurlijk ook voor inspanning, toewijding en liefde. Pas op dat niveau van verbanden leggen komen de thema’s van Maria Roosen zoals het fysieke werk van de glasblazer, het blakeren van hout, het doorzettingsvermogen van de winnaars in sport en politiek waarvan Maria Roosen al decennia lang krantenknipsels bewaart, de religieuze verwijzingen zoals de Roosenkrans en haar steeds terugkerende motief van de verloren liefde bij elkaar.

De kunst van Maria Roosen valt op door fysieke kenmerken, zoals het moderne beeldhouwkunst betaamt. Haar kunst is voelbaar door het staan, liggen en hangen en de associaties met vasthouden, omarmen, dragen, klimmen, bedekken. Niet zozeer wat het voorstelt is belangrijk, maar wat het doet of waartoe het aanleiding geeft. Dat verklaart waarom deze objecten erom vragen geïntegreerd te worden in het dagelijks leven. Ernaar kijken is niet genoeg. Van de vele kunsthistorische verwijzingen noem ik er twee die haar positie goed typeren: Constantin Brancusi en Philip Guston. Aan Brancusi doet denken haar balanceren tussen zware lichamelijke arbeid, het voortborduren op volkskunst en het polijsten van vormen tot ze als een devotie-object op een voetstuk geplaatst kunnen worden. Aan Guston het erbij slepen van de alledaagse rommel, de berg gedragen schoenen, een ladder, een boek, een oog, een brandende sigaret, een bed, dat hele samenstel van de gewoonste dingen die je de dag door moeten helpen en waaraan op momenten van een goddelijke inblazing ook kunst ontspruit.

Al deze kenmerken maken Roosens werk niet erg geschikt voor een museale presentatie. Met witte wanden en lege vloeren gaat het werk geen verbinding aan. Hoewel ze haar expositie in Kade zelf heeft ingericht, lijdt die toch aan het euvel van te weinig inbedding. In catalogi zie je haar werk dikwijls gefotografeerd in stijlkamers, in een park of op doorleefde locaties. Het is bijna pijnlijk, al die bordjes waarop staat ‘niet aanraken’, bij voorwerpen die zo graag aangeraakt willen worden. De kaalheid van de expositiezalen wordt gecompenseerd door herhaling, het tonen van veel varianten op dezelfde beelden van borsten, zaadcellen en vruchten, en dat werkt eerder vervlakkend dan dat het de concentratie verhoogt. In de grote zaal is bovendien een kunstgreep toegepast die iemand haar had moeten afraden: de vloer is beplakt met Duitse namen van kleuren die in de glasblazerij worden toegepast. Prachtige namen, daar niet van (wat dacht u van Neurot), maar ze maken geen deel uit van het oeuvre van Maria Roosen simpelweg omdat ze haar als poëtisch zijn opgevallen.

Maria Roosen is onstuitbaar in haar dadendrang en daarom had iemand haar in zulke gevallen moeten tegenhouden. Laat de aandacht uitgaan naar onderwerpen die smeulen als een veenbrand, en dat al dertig jaar lang, zoals dat van de zomaar ineens overleden geliefde. Voor de sterkste man, een buitenmodel houten kralenketting, maakte Maria Roosen in 1985 kort na de dood van Gerrit van Bakel. Heel recent, dit jaar nog, ontstonden de bewerkte boomstammen Widow I en II. Ik moest denken aan Logboek van een onbarmhartig jaar van Connie Palmen, met name aan de passage waarin zij haar herinnering beschrijft aan hoe ze ’s nachts door het lijf van haar sterke man werd omvat en hoe hij haar, wanneer hij zich in zijn slaap omdraaide, met een beschermende armbeweging meenam. Daar komen vuur en lichaamskracht samen met de pijn van het moeten loslaten. Maria Roosen omringt zich nog dagelijks met sterke mannen, de glasblazers, de houtbewerkers, de winnaars. Het levert haar monumentjes op, maar wat verloren is krijgt ze er niet mee terug.

Kunstkritiek in tijden van versnippering

Het verschijnen van de elfdelige reeks Kunstkritiek in Nederland 1885-2015 was op 15 september 2017 aanleiding voor een symposium in het Rijksmuseum onder de titel: De veranderende taal van de kunstkritiek: verleden, heden en toekomst. 

Immanuel Kant: belangeloos

Een bont gezelschap van academici, (oud-)critici en geïnteresseerden werd op een zonnige septemberdag gegijzeld in de kelders van het Rijksmuseum om een keur aan sprekers aan te horen, te beginnen met Bart Verschaffel die ons direct waarschuwde voor een ‘conservatieve donderpreek’. En al bleef zijn toon voor Hollandse gereformeerde oren gematigd, zijn betoog was toch weinig hoopgevend voor de discipline die vandaag het feestelijk middelpunt was. Verschaffel wist tal van oorzaken aan te wijzen voor het verval: kranten die er te weinig ruimte voor vrijmaken, de versnippering van informatie door het internet, critici die de ontwikkelingen in de kunst niet kunnen bijbenen, de hoeveelheid tentoonstellingen en het gebrek aan hiërarchie daarbinnen, de mogelijkheden voor de kunstconsument zijn informatie rechtstreeks en bliksemsnel van de kunstenaar te betrekken, het zijn evenzovele factoren die de hedendaagse criticus buitenspel plaatsen en hem zijn rol als bemiddelaar hebben ontnomen. Zijn landgenoot Dirk Pültau, hoofdredacteur van De Witte Raaf, wist er later op de dag nog de bezuinigingen door het kabinet Rutte I aan toe te voegen en de neiging van Nederlandse critici tot een zweverige, pseudo-wetenschappelijke benadering die de kritiek er niet geloofwaardiger op maakt.

Bart Verschaffel: donderpreek

Namen van actieve recensenten werden niet genoemd, laat staan dat ze zelf aan het woord mochten komen. En zo mondde een gelegenheid om de loftrompet te steken over de kunstkritiek uit in een doodsaanzegging. Niet voor het eerst: ik ben eigenlijk niet anders gewend dan dat groepssessies over dit onderwerp vooral machteloosheid uitstralen. De toon is dikwijls vanaf het begin negatief – in dit geval zelfs zo sterk dat de gespreksleider van het slotdebat een boete zette op het woord ‘crisis’- en je hebt steeds maar niet het gevoel dat ook maar iemand in de zaal meent er zijn tijd goed te besteden. Er heerst geen animo voor het onderwerp, geen liefde voor de kunst en nog minder begrip van wat het inhoudt erover te schrijven.

Ik ga altijd met de nodige aarzeling naar zulke bijeenkomsten. Ze kennen een voorspelbaar deel – de deskundige die het ontstaan van de kritiek weet terug te voeren op Immanuel Kant en de Franse schrijver Étienne La Font de Saint-Yenne (1688-1761) die het recht opeiste als niet-Academielid over de kunst op de Salons te spreken. Er is een deel dat voor het onderwerp weinig ter zake doet, hier in de vorm van ‘het Rijksmuseum als kritische instantie’. Daarna is de weg vrij voor de wichelroedelopers die het verschil niet kennen tussen het bestuderen van een onderwerp en het beslissen over het bestaansrecht ervan. In de aankondiging van het symposium werd geconstateerd dat de kritiek zich, in een periode van honderddertig jaar waarin de kunst voortdurend nieuwe vormen zocht, steeds had weten aan te passen. Zou je daaruit niet de hoop kunnen putten dat zoiets nu weer staat te gebeuren? Tot voor kort was er geen internet, accoord, maar ook een eeuw geleden klaagden de critici over teveel tentoonstellingen en de structuurloosheid van het kunstbedrijf door de toenemende individualisering. En multidisciplinair, een ander modewoord als het gaat over de nieuwste ontwikkelingen, was de kunst al sinds Kandinsky muzikale composities visueel ging verbeelden en Kurt Schwitters zijn klankgedichten voordroeg.

Cultuurbeschouwingen van de eigen tijd stralen dikwijls een diepgevoeld pessimisme uit. Voor een deel is het te verklaren uit het gegeven dat er in elke tijd maar weinig goeds wordt voortgebracht, een conclusie die gemakkelijker te trekken is naarmate er minder in het vergeetboek terecht is gekomen. Wie zich een beeld probeert te vormen van de kunstkritiek op dit moment moet zich niet door ijdeltuiterij, ongefundeerde oordelen en hijgerige aanprijzingen af laten leiden, om slechts hier en daar een pareltje aan te treffen dat het misschien nog eens tot een bloemlezing zal brengen. Een complicatie is ook dat de oppervlakkigheid zich juist manifesteert in de kolommen van de landelijke dagbladen. Dat was ooit anders. Maar die dagbladen worstelen niet alleen op dit gebied met hun positie in het medialandschap. Het is vooral het vermoeden van een landelijke dekking dat hun medewerkers een zekere status verleent. De meerwaarde van commentaren in kranten is hun bereik dat misschien niet groter is dan andere, bijvoorbeeld digitale media, maar wel meer steunt op een gevoel van gemeenschappelijkheid. Maar het beste wat ze in de aanbieding hebben is aandacht, het noemen van een naam of tentoonstelling. Voor een diepgravender artikel of een gezaghebbend oordeel moet de lezer nu al zijn toevlucht nemen tot andere bronnen.

Met de veranderingen in de kunst heeft dit allemaal niets te maken. Redacties passen zich aan wanneer zij vermoeden dat de belangstelling van hun lezers verschuift. Zij vragen om korte stukken en om onderwerpen die ruwweg de verschillende stromingen en scenes in de kunstwereld weerspiegelen. Recensenten, zich bewust van de afgenomen behoefte aan directe informatievoorziening, stellen zich steeds meer op als commentatoren of columnisten. Hun berichten gaan steeds vaker over relletjes, benoemingen, prijzen (in de zin van eerbewijzen en betaalde sommen voor een kunstwerk), kortom over namen en bedragen. De kunst is het entertainment dat ervoor zorgt dat the show goes on, of hooguit de drager van een geëngageerde boodschap. Slechts zelden wordt kunst nog besproken als een beeldende taal die iets anders zegt dan woorden.

Peter de Ruiter: initiatiefnemer

Dat is een somber beeld dat een even sombere blik op de toekomst lijkt te rechtvaardigen. Misschien zijn academici die gewend zijn terug te kijken ook niet de eersten van wie je een remedie verwacht. In de serie bloemlezingen, ongetwijfeld met grote zorg geselecteerd en ijverig geannoteerd, vallen zij niet op door een kritische blik op het onderwerp. Zo komen zij er niet toe de rol van de kritiek te beschouwen in de zaak van de Van Meegeren-vervalsingen en evenmin geven zij een verklaring voor het feit dat de kunstenaars die door vooroorlogse critici op een voetstuk werden geplaatst, zoals Dick Ket en Charley Toorop, nu naar de marge van de canon zijn verdreven.

Over het geheel genomen leidt hun standpunt dat ‘telkens wanneer zich nieuwe ontwikkelingen voordeden in kunst of samenleving, de kritiek zich moest bezinnen op haar uitgangspunten, vocabulaire en haar betekenis voor wat we het discours over kunst noemen’, tot een grote mate van volgzaamheid. Kunstenaars zochten steeds grilliger paden en de kritiek hijgde er achteraan. Maar waarom zou de kritiek zich niet eens buigen over de langere termijn? Wat is erop tegen om eens uit te zoeken of al die aangekondigde vernieuwingen wel werkelijk iets nieuws brengen, hoe het zit met de kwaliteit en de diepgang van de kunst en hoe ze zich verhoudt tot criteria die eeuwenlang bepalend waren voor het smaakoordeel? Er is geen artistieke discipline die zich zo snel en zo grondig van zijn fundamenten heeft losgemaakt als de beeldende kunst in de twintigste eeuw. Het tijdvak waarin de grootste brokken zijn gemaakt was niet de periode van de avant-gardes tussen 1900 en 1925, maar de jaren na de tweede wereldoorlog toen alles wat riekte naar traditie overboord werd gezet, inclusief de opleidingen die kunstenaars de basisbeginselen van praktijk en theorie konden bijbrengen. De kritiek heeft erop gereageerd met nostalgisch getoonzette beschouwingen, met voorzichtig enthousiasme of met een onverschillige houding omdat de dingen, zeker in de kunst, nu eenmaal gaan zoals ze gaan.

De kritiek is zelfs ten prooi gevallen aan dezelfde stammenstrijd die eerder in de beeldende kunst ontbrandde. Wie niet op de rijdende trein wenste te springen, werd geëxcommuniceerd. Zo werd de criticus zijn oorspronkelijke, onafhankelijke positie ontzegd. De gevolgen zijn nog altijd merkbaar, bijvoorbeeld aan de merkwaardige gewoonte van kranten om tentoonstellingen van figuratieve kunst door andere recensenten te laten bespreken dan van, laten we zeggen, de meer experimentele kunst. Hetzelfde geldt voor oude(re) en nieuwe kunst.

De verkokering van de kunstwereld die rond 1950 is ingezet, heeft tot gevolg gehad dat kunstenaars zich hebben ontwikkeld tot specialisten op een klein gebied, terwijl ze allemaal samen een buitengewoon breed terrein bestrijken. Voor de kritiek heeft het een reeks ongeschreven wetten opgeleverd die het zicht op de grote lijnen benemen en die wat ooit een intellectuele bezigheid was hebben gereduceerd tot oppervlakkige verslaggeving.

Ik heb, nadat ik de aankondiging van het symposium had ontvangen, tegenover de initiatiefnemers mijn teleurstelling kenbaar gemaakt over hun schamele conclusie dat de criticus, precies zoals de kunstenaar, van zijn tijd moet zijn (en proberen te blijven). (zie mijn bijdrage van 16 mei 2017 op deze site) ‘Dat is zo langzamerhand het meest versleten cliché dat er over kunstenaars, schrijvers, componisten, choreografen enzovoorts in omloop is.’, schreef ik. Het is ook een aanvechtbare – of, zo men wil, zinloze – stelling omdat niemand op het moment zelf kan bepalen wat van de betreffende tijd is en wat niet. Alleen vanuit een vooringenomen houding kan zoiets worden beweerd, en vooringenomenheid past niet bij de onafhankelijkheid die men de goede criticus toewenst. De uitdaging voor de kunstkritiek zou juist zijn uit de veelheid en het voorbijgaande te selecteren wat van alle tijden is. Dat is een onmogelijke opgave, maar wel een die eisen stelt aan wie pretendeert iets steekhoudends over kunst te schrijven. De manier om te bepalen wat de tijd en de mode overstijgt is het nieuwe te toetsen aan het bestaande, of tenminste aan wat voordien van blijvende waarde is gebleken. Waarom? Omdat er wel nieuwe vormen ontstaan, maar geen nieuwe waarden.

De bezwaren tegen deze stelling zijn voorspelbaar. Het bestaande geldt in de opvatting van de ware revolutionair als een blok aan het been. Het houdt de allernieuwste kunstenaar die niets minder op het oog heeft dan zich los te maken van alle aardse beginselen, misschien wel met één been op de grond. Zij realiseren zich niet dat nog nooit een kunstenaar erin is geslaagd op te stijgen. Niet door gebruik te maken van een videocamera in plaats van de schilderskwast, niet door een leegte als volheid te verkopen en niet door zich te mengen in maatschappelijke kwesties die door kunstbemoeienis wel dieper in het bewustzijn van een (meestal klein) publiek doordringen, maar niet opgelost worden.

Alle kunst die kunst wil heten is gebonden aan wat op dat gebied allang bestaat. Zij kan en mag worden vergeleken met wat anderen hebben gemaakt. Hoe scherper de observaties die dat oplevert, hoe nuttiger de kritiek die dan niet kleinerend of afbrekend werkt maar juist bijdraagt aan de diepgang van de interpretatie. Zoals gezegd, dat stelt eisen aan de criticus. Allereerst moet hij uit de volgwagen stappen, zelf sturen en zijn eigen koers bepalen. Tegelijkertijd moet hij zich niet van zijn instrumentarium laten beroven. Dat de kunst van de 21ste eeuw zich alleen door middel van theorie of maatschappelijke onderbouwing zou laten begrijpen, is een fabel. De thematiek die zich niet laat vertalen in een artistieke vorm, op het platte vlak, ruimtelijk, als performance, film of installatie, heeft binnen die context geen betekenis. Om te komen tot een vorm is compositie onontbeerlijk, een verhaal, een spanningsboog, techniek. En kunst blijft mensenwerk: vormen veranderen, mensen niet wezenlijk.

In geen van de bespiegelingen in het Rijksmuseum werd iets gezegd over kijken, goed kijken en je daarin oefenen. Niemand noemde het ambacht van de schrijver die zijn observaties onder woorden wil brengen en daarin plezier heeft. Op basis van deze criteria is  de titel kunstcriticus nog maar voor weinigen weggelegd, en toch moet er nog een zware en beslissende maatstaf aan worden toegevoegd: de openheid van geest je te verdiepen in wat een ander maakt en je daarover kunnen verwonderen.

Belangeloos. Dat wist Kant al in 1790.

Een stadspaleis als museum

Heropening Stedelijk Museum Zutphen en Museum Henriëtte Polak

In mei van dit jaar zijn in Zutphen twee musea samengevoegd op een nieuwe locatie. Direct bij binnenkomst besef je dat deze verhuizing voor beide instellingen nodig was. Het Stedelijk Museum stond er wat huisvesting betreft het slechtst voor. Maar ook het monumentale pand waarin het Museum Henriëtte Polak sinds enige decennia gevestigd was, was verre van ideaal.

Samen hebben ze nu minder vloeroppervlak dan voorheen, maar toch is hier een uitstekende oplossing gevonden voor een aantal oude problemen. De plek in de stad en daarmee de vindbaarheid, de uitstraling van het gebouw, de geschiktheid voor het exposeren van oudheden en kunst, de route, het is allemaal veel beter en plezieriger in het Stadspaleis Hof Van Heeckeren. Het aanhouden van gescheiden locaties voor historisch museum en moderne kunst ligt ook niet voor de hand wanneer beide met moeite een redelijk bezoekersaantal bereiken.

De beide onderwerpen vullen elkaar aan. Ze geven een goede indruk van wat Zutphen voorstelt en dat is niet weinig. Het is een oude stad, gelegen aan een samenvloeiing van IJssel en Berkel, met een rijke geschiedenis en een nog altijd monumentale binnenstad. De historische presentatie begint in de kelder waar in grote kasten bodemvondsten zijn uitgestald. Op de begane grond is de gebruikelijke potpourri van plaatselijke adel, (kunst)nijverheid en anekdotiek te vinden, op een voorbeeldige manier gepresenteerd waarbij slim gebruik is gemaakt van de kamers in het vroegere hofje. Het meest heb ik genoten van twee eeuwenoude scheldbrieven waarin heer Zusenzo een ander heerschap Weetikveel uit de buurt voor rotte vis uitmaakte met de bedoeling diens goede naam voor eens en voor altijd te beschadigen, dit alles verluchtigd met koddige tekeningen. Zulke brieven werden in de vijftiende (?) eeuw op een openbare plek opgehangen om een zo groot mogelijk bereik te garanderen, een bewijs dat het begrip social media en het misbruik daarvan niet in onze tijd zijn uitgevonden.

De collectiepresentatie van Museum Henriëtte Polak is minder geslaagd. Er zijn zes kamers voor beschikbaar die hier salons worden genoemd. Het bureau dat de inrichting heeft verzorgd heeft zich daardoor laten inspireren door grote tafels te plaatsen in een gestileerde barokstijl die naast elkaar kleine sculpturen en beeldschermen voor digitale informatie moeten dragen. Dat is een onmogelijke combinatie. Over het geheel genomen is deze afdeling overdesigned en te druk. Merkwaardig is dan weer dat de tekstbordjes te klein zijn en het gekozen lettertype te iel om leesbaar te zijn – en het publiek is in doorsnee zestig-plus.

Voor tijdelijke tentoonstellingen is er een dubbele grote zaal, een op de begane grond, de andere daarboven, onderling door een brede trap verbonden. Beneden was nu een historische expositie rond het thema feest waar ik niets van opgestoken heb. Boven werd een nieuwe tentoonstelling voorbereid.

Mijn rondgang langs de schilderijen, tekeningen en sculpturen uit de Henriëtte Polak-collectie maakte me duidelijk dat dit museum een ander probleem heeft dat niet opgelost is en misschien ook niet snel zal worden. Mevrouw Polak stichtte het museum in het midden van de jaren zestig uit angst dat de figuratieve kunst helemaal uit het zicht zou verdwijnen. Een begrijpelijke en terechte zorg. Maar de verzameling die er werd aangelegd kent, ook nu nog, weinig hoogtepunten. Ze documenteert meer een kring, of enkele kringen, van kunstenaars die elkaar goed hebben gekend. Na veertig jaar moet worden vastgesteld dat er geen brandpunt is, geen idee waarvoor de collectie representatief zou moeten zijn en geen standaard waaraan zij moet voldoen. Van lieverlee wordt het meer oudheidkamer dan kunstcollectie, ook al is er in de loop der jaren werk van jongere kunstenaars aangekocht zoals Arie Schippers en Wendelien Schönfeld. Jong zijn ook zij niet meer.

Museum MORE dat op een steenworp afstand zit worstelt voor het hedendaagse gedeelte met hetzelfde probleem. Toch ligt daar een sterke basis en er wordt actief verzameld zodat over enkele jaren een nieuw beeld getoond kan worden, complementair aan het magisch realisme.

Voor een kleiner museum met een kleinere portemonnee zoals het Henriëtte Polak is een betere strategie sterke keuzes te maken en, desnoods met bruiklenen, meer wisselwerking tot stand te brengen tussen ouder en nieuwer werk. De stammenstrijd tussen abstractie en realisme is achter de rug, nu gaat het erom de wereld naar binnen te halen.